فصل سوم: دوران صدارت امیر کبیر

مشکلات:
امیرکبیر خان  زمانی به صدارت رسید که همه چیز وهمه جای ایران را فساد و تباهی فراگرفته بود و به طرف سقوط و نابودی می رفت. در آن هنگام جنوب و شمال کشور در دست انگلیس و روس قرار داشت. در آن زمان ارتش که باید مدافع ملت ایران باشد،  به صورت سازمانی در جهت سرکوبی و ناراحت کردن مردم در آمده بود و در مقابل حملات دشمن و بیگانگان، توان مقابله را نداشت.
نیروی دریایی که در آن تاریخ برای کشور های مجاور دریاها نقش حیاط و مرگ داشت، اصلا در ایران وجود نداشت و طبق قرارداد ترکمن چای، ایران از داشتن نیروی دریایی ممنوع بود.
صنعت پیشرفته در آن کشورها در آن هنگام در ایران به چشم نمیخورد و کشاورزی و دامپروری به همان وضع باقی مانده بود و فکر بهره برداری از ذخایر و منابع اصلا در ذهن مردم نبود و اگر کسی از مردم به فکرش می رسید با توجه به وضع زمامداران و کارشکنی های یغماگران خیالی بیش نبود.
علم و ادب و هنر مخصوصا علومی که به تازگی در غرب رواج پیدا کرده بود، اصلا در ایران به چشم نمی خورد، در عوض در بازار رشوه و دزدی و تجاوز و زورگویی هرچه بخواهید رواج داشت و تملق و چابلوسی و خودستایی بسیار به چشم می خورد.
اصلاح مملکت احتیاج به مبارزه در دوجناح داخلی و خارجی داشت و مشکل عمده این بود که چون این فساد و نابسامانی به نفع دشمنان خارجی و عمال داخلی آنها بود و هر دو جناح برای حفظ منافع خود احتیاج به فساد ناشی از جناح دیگری داشتند. هرکس که به فکر اصلاح در یکی از دو جناح می افتاد، دشمن مشترک هر دو جناح که مکمل یکدیگر بودند به حساب می آمد و کسی که قهرمان اصلاحات داخلی و خارجی بود میرزا تقی خان بود.
اصطلاحات داخلی تنظیم بودجه:
یکی از دام های بسیار خطرناک استعمارگران برای ملت ها و دولت ها ایجاد ورشکستگی اقصادی در کشور و کشیدن آن به زنجیر وام ها و یا کمک های به اصطلاح بلاعوض و به تعبیر دیگر استعمار اقتصادی که سرانجامی جز سقوط در کام فراغ استعمار ندارد، زیرا در این شرایط زمامداران که موقعیت و منافعشان از طرف ملت مورد تهدید واقع می شود، برای مخارج حفظ وجود و پست خویش و مخارج لشکرکشی هایی که در همین حال با نقشه های استعمارگران، از راه تحریک دست نشاندگان و اعمال داخلی و خارجی خود علیه دولت ورشکسته زمینه اش فراهم می شود، احتیاج به پول دارند.
با مقدماتی که قبلا تهیه شده بود، برای تهیه پول مورد نیاز، دست گدائی به طرف دولت استعمارگر دراز می شد و نیز برای گرفتن اسلحه که طبعا آمدن متخصص و کارشناس و معلم را هم به دنبال داشت، تقاضای کمک می کردند. از آن طرف هم دولت استعمارگر قبلا توسط جاسوسان خود از وضع بودجه و مقدار احتیاج دولت وام خواه کاملا مطلع شده بودند و از وضع بودجه و مقدار احتیاج دولت وام خواه کاملا مطلع شده بودند و از وضع نامساعد که خود باعث آن بودند به خوبی مطلع می شدند. دولت برای نجات از این دام از بذل وبخشش هیچ امتیازی دریغ نمی کرد.
امیرکبیر چنین کشوری را از زمامداران وقت تحویل گرفت. او وارث کشوری فقیر و خزانه ای خالی از پول و مبتلا به کسر بودجه، در مقابل تعهد های سنگین بود. در شروع صدارت امیرکبیر خزانه ی کشور بیست میلیون ریال داشته است و پس از سه سال صدارت امیر کبیر خزانه ی کشور حدود سه میلیون تومان داشت.
اصلاحات داخلی ارتش:
امیر کبیر چون مدتی در خدمت نظام و زمانی به عنوان لشکرنویسی ارتش و مدتی با سمت وزیر نظام و دورانی از عمر خود را هم به جای امیر نظام کار کرده بود، و از جزئیات وضع ارتش ایران و نواقص و احتیاجات آن به خوبی اطلاع داشت و همزمان با اصلاحات کشوری، اقدامات وسیعی به منظور تکمیل و مدرن کردن ارتش شروع کرد. او می دانست برای مجهز کردن سپاه ایران به سلاح روز و تنظیم و تربیت نظامیان، به سبک جدید اروپا احتیاج به کارشناس و متخصص فنون اسلحه سازی و تعلیم و تربیت نظامی دارد، چیزی که در ایران وجود نداشت. امیر اعتقاد داشت که برای تربیت افسران لایق ، دانشگاه نظامی و جنگ لازم است تا با استخدام چند معلم و کارشناس، فرماندهان و افسران لازم در خود کشور و زیر نظر اولیای امور تربیت شوند و از این راه احتیاج به مستشاران نظامی که خطرناک ترین جاسوسان استعمار به مشار می روند رفع گردد. با نهایت سرعت، کار ساختمان مدرسه دارالفنون که قسمتی از آن مخصوص تعلیمات نظامی بود ادامه می داد. نامه های از امیرکبیر در دست است که شهادت می دهد او در انتظار استادان مدرسه ی دارالفنون بود و برای ورود آنها دقیقه شماری می کرد. اما موقعی که این استادان دعوت شده به تهران رسیدند که دست استعمار امیر را بر کنار کرده بود و این آرزوه ها در سینه اش حبس شده بود.
نمونه هایی از اقدامات امیرکبیر :
تاسیس مریضخانه دولتی:
تا قبل از صدارت امیر کبیر معالجه ی بیماران در شهرها و روستاهای ایران وضعی بسیار بد داشت. کسانی مثل جن گیران و دعانویسان و پیرزنان و پیرمردانی که ادعای طبابت داشتند به معالجه بیماران مشغول می شدند. داروهایی که آنها تجویز می کردند نه تنها موجب سلامتی بیماران نمی شد بلکه به بیماری آن شخص افزوده می شد. یکی از اقدامات مهم امیر کبیر در این زمینه تاسیس «مریضخانه ی دولتی» بود در این مریضخانه طبیبان و حکیمان تحصیل کرده به معالجه ی بیماران مشغول بودند. در آن بیمارستان دواخانه ای مخصوص داشت. در آن بیمارستان می توانستند 400 بیمار را معالجه کنند این بیمارستان اولین بیمارستان ایران بود و در سال 1266 قمری افتتاح شد. در اولین سال کار این بیمارستان تعداد 2238 مریض در آن جا معالجه گردید.
توانمند ساختن افراد ناتوان:                                           امیرکبیر در دوران صدارت برای توانمند ساختن معلولان و ناتوانان برنامه های دقیقی طراحی کرده بود افراد معلول زندگی محنت باری داشتند و اغلب در شهرها به گدایی مشغول بودند امیر قصد داشت آنان را در مراکز درمانی و آموزشی ویژه معلولان گردآوری کند و آنها را به کارهای مناسب شغلشان وادارد.
تقسیم آب کرج:
در آغاز صدارت امیرکبیر آب تهران از مسائل عمده و پیچیده ی این شهر بود. در تابستان آب بقدری کم می شد که مردم حتی آب آشامیدنی را به سختی بدست می آوردند. ابتدا قرار بر این بود که هر ده روز یک بار آب به همه ی محله های پایتخت جاری گردد اما بر اثر کم آبی پس از مدتی این قاعده به درستی اجرا نشد سرانجام موضوع نهر بزرگی که قرار بود از کرج به تهران آب برسد و کندن آن از زمان محمدشاه آغاز شده بود ولی ناتمام مانده بود به میان آمد. به دستور دولت این نهر تکمیل شد و مردم سیراب شدند.
تاسیس چاپارخانه:
وضع پست و پستخانه ی ایران از آغاز سلطنت قاجاریه به صورت افتضاحی در آمد. پیک ها به هنگام ضرورت از سوی حاکمان فرستاده می شدند. آنان در صورت تمایل با دریافت هزینه های زیاد نامه های افراد معمولی را هم می بردند به همین علت گاهی پس از ارسال نامه بیش از شش ماه طول می کشید. سفارتخانه های خارجی نیز هرکدام یک چاپار داشتند تا کارشان را انجام دهد. نقشه ی ایجاد چاپارخانه(پست خانه) در سال  1266 قمری تنظیم شد. دستگاه چاپارخانه در مدت یکسال نظم تازه و نوینی یافت و روز به روز تعداد چاپارخانه ها افزوده می شد.
تاسیس وزارت خانه:
در دوران صدارت امیر کبیر وزارت خانه های کشورهای دیگر در ایران شعبه داشتند ولی ایران در هیچ کشوری وزارتخانه نداشت یکی از اقدامات مهم امیرکبیر تاسیس وزارت خانه در کشورهای دیگر بود.
یکی از اقدامات امیرکبیر (بلیت دروازه9 بود و هدف از این کار حفظ امنیت سیاسی بود.
دیوان عدالت:
کارهایی و اصلاحاتی که در زمان صدارت امیرکبیر در نظام دادگستری ایران انجاک گرفت در چند جهت بود. 1- اصلاح محضر شرع 2- بنای دیوانخانه ی عدالت 3-رسیدگی به دادخواهی مردم علیه دولت 4- آئین جدید دادخواهی اقلیت مذهبی 5- برانداختن رسم شکنجه ی متهم و مجرم
1)اصلاح محضر شرع: در زمان صدارت امیرکبیر خان امر قضاوت در دست دو دستگاه متمایز بود، محضر شرع و دیوانخانه. محضر شرع به امور و دعاوی شرعی رسیدگی می کرد، این رسیدگی براساس فقه اسلامی بود. ریاست محاضر شرع به دست فقیهان و مجتهدان بود. دیوانخانه ها به امور عرفی می پرداختند و ریاست آن بر عهده ی کارگزاران دولت بود. در دیوارخانه ها کارها تابع عرف و عادت بود و دایره اش بسیار محدود بود. به عبارتی دیگر می توان گفت امور حقوقی در محاکم شرعی و امور جزئی در دیوانخانه ها بود.
2)دیوانخانه عدالت: دیوانخانه عدالت صلاحیت داشت که به امور زیر رسیدگی کند و رای بدهد:
1- دعاوی عرفی بین افراد 2- دعوا میان مردم و افراد دولت مانند اختلاف مالیاتی و ...
3)آئین جدید دادخواهی اقلیت مذهبی: اکثر اوقات بین افراد جدیدالاسلام مسیحی و یهود و گب در مورد اموال فرد فوت شده گفت و گو و مشاجره شده است. جهت اجرای عدالت مقرر گردید که این نوع شکایات را به دیوانخانه ی بزرگ پادشاهی ارجاع دهند تا این افراد جدیدالاسلام جعلی نتوانند مال آن فرد فوت شده را به ارث بگیرند.
4) برانداختن رسم شکنجه ی متهم و مجرم: شکنجه دادن پدیده ی سلطنت استبدادی و هر نوع حکومت مطلقه ای است که حقوق فردی و عزت آدمی در قانون آن مورد حمایت قرار نگرفته است.
در دولت امیر دستگاه خفیه نویسی و خبررسانی نسبتا وسیع و منظم بود. امیر مفتشان زیادی گماشته بود که گزارش های منظمی از آنچه در شهر و ولایات و دستگاه دیوانی و لشکری و حتی سفارت خانه های خارجی می گذشته، مستقیم برای او می فرستادند. امیرکبیر برای بیداری افکار و اطلاع مردم از جریان امور مملکتی تصمیم گرفت روزنامه ای در تهران دایر نماید. به دستور امیر روزنامه وقایع التفاقیه تاسیس یافت. اولین شماره آن در روز جمعه 5 ربیع الثلانی 1267 قمری در تهران به اسم روزنامچه ی اخبار دارالخلافه تهران منتشر شد ولی شماره دوم به نام روزنامه وقایع التفاقیه انتشار یافت و بعد ها تحت عناوین روزنامه ی دولت علیه ایران، روزنامه ی ایران، روزنامه ی رسمی دولت ایران طبع و توزیع گردید.
امیر برای فنون غربی ارزش به سزایی قائل بود و به تاثیر اقتصادی آن پی برده بود و یکی از مواد مهم برنامه ی او در ترقی ایران ایجاد صنایع جدید بود. نقشه امیر در بنای صنعت ملی شامل استخراج معادن، ایجاد کارخانه های مختلف، استخدام استادان فنی از انگلیس یا پروس، فرستادن صنعت کاران به روسیه، خرید کارخانه از فرنگ و حمایت از محصولات داخلی بود. به همین خاطر او فرمان آزادی استخراج معادن برای اتباع ایرانی را صادر کرد. و دولت و مردم هر دو به این کار دست زدند. افزایش تولید معادن مستلزم آموزش اصول فنی جدید بود. پس برای مدرسه دارالفنون استادان و معدن شناسان از اطریش استخدام کرد. برای ترقی صنعت از پشتیبانی و کمک به اهل فن هیچ دریغ نمی کرد.
ایمنی اجتماعی و حفظ حقوق کشاورزان دو عامل اصلی ترقی کشاورزی بود. با بر انداختن آیین کهنه سیورسات و حمایت از روستاییان، میزان تولید مواد کشاورزی افزایش یافت و کشت محصولات تازه ای نیز آغاز گردید. بنای سد ناصری و رودخانه ی کرخه، ایجاد پل شوشتر، رواج کشت نیشکر، بنای سد تازه ی گرگان، و زراعت پنبه ی آمریکایی از دیگر کارهای امیرکبیر است.
یکی دیگر از کارهای امیر شکستن بست بود. در آن زمان در ایران معمول بود عناصر شرور و آشوب طلب و جانی برای فرار از مجازات به سفارتخانه های خارجی یا به خانه ی مجتهدین یا حضرت عبدالعظیم و قم پناهنده می شدند، امیرکبیر با صدور فرمانی در 1266 ق اساس بست نشینی را از بین برد و به عمال دولت دستور داد هر مجرمی را در هر کجا که باشد دستگیر کرده و به مجازات برسانند

 

امیرکبیرواقدامات او...